Niepożądane Odczyny Poszczepienne

Niepożądany Odczyn Poszczepienny, w skrócie NOP definiowany jest przez Wikipedię jako każde zaburzenie stanu zdrowia, jakie występuje po szczepieniu. Może one być wynikiem indywidualnej reakcji organizmu człowieka szczepionego na podanie szczepionki, błędu podania szczepionki, złej jej jakości bądź zjawisk od szczepienia niezależnych, a tylko przypadkowo pojawiających się po szczepieniu.

Odczyny poszczepienne możemy podzielić m.in. ze względu na czas wystąpienia objawów, na wczesne i późne odczyny poszczepienne. Wczesne odczyny poszczepienne, występują w ciągu pierwszych 48 godzin po szczepieniu. Późne odczyny poszczepienne to np. alergia lub choroba autoimmunologiczna. Wśród przyczyn globalnej pandemii alergii istotne miejsce, tuż obok nieprawidłowego żywienia i nadużywania leków, zajmują szczepienia. Badania immunologów oraz dane epidemiologiczne rozprzestrzeniania się alergii w krajach rozwijających się potwierdzają to przypuszczenie. Medycyna w obecnych czasach, posługująca się wyłącznie farmakologią, nie potrafi skutecznie leczyć alergii. Większość chorób alergicznych u dzieci przechodzi, na szczęście, samoistnie w okresie pokwitania, ale około 20% pozostaje, mogąc w przyszłości stanowić duży problem kliniczny.

Rozróżniamy trzy rodzaje NOP:

  1. odczyny miejscowe, np.:
    • obrzęk, zaczerwienienie i bolesność
    • sącząca się przetoka nad węzłem chłonnym
    • ropień bakteryjny bądź jałowy
    • powiększenie węzłów chłonnych
  2. odczyny ze strony ośrodkowego układu nerwowego, np.:
    • encefalopatia
    • drgawki
    • poliomyelitis poszczepienne wywołane wirusem szczepionkowym (porażenie lub niedowład wiotki z objawami utrzymującymi się 60 lub więcej dni)
    • zapalenie mózgu
    • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
    • zespół Guillain-Barre (symetryczny niedowład o ostrym początku, gwałtownie postępujący z zaburzeniami czucia)
  3. inne niepożądane odczyny poszczepienne, np.:
    • bóle stawowe
    • wstrząs anafilaktyczny – natychmiast po podaniu szczepionki
    • gorączka powyżej 39 °C
    • epizod hipotensyjno-hiporeaktywny (jest to charakterystyczny stan po szczepieniu DTP, w którym niemowlę przez pewien okres (10 minut do 36 godzin) ma obniżone ciśnienie tętnicze (stany hipotonii do zapaści naczyniowej włącznie), obniżone napięcie mięśniowe, nie przyjmuje posiłków i nie nawiązuje kontaktów z otoczeniem)
    • nieutulony ciągły płacz (utrzymujący się powyżej 3 godzin płacz lub krzyk o znacznym nasileniu i wysokim tonie, pojawiający się przeważnie 6–18 godzin po szczepieniu),
    • uogólnione zakażenie prątkiem BCG
    • małopłytkowość,
    • posocznica, w tym wstrząs septyczny,
    • zapalenie jąder
    • zapalenie ślinianek

W Polsce lekarz ma obowiązek zgłosić niepożądane odczyny poszczepienne, choć de facto niestety tego nie robi.

Lista NOP, których zgłaszanie jest zalecane przez WHO:

24 godziny od szczepieniach:

  • ostra reakcja nadwrażliwości,
  • anafilaksja,
  • nieutulony płacz,
  • epizod hipotensyjno-hiporeaktywny,
  • wstrząs toksyczny.

5 dni od szczepienia:

  • ciężka reakcja miejscowa,
  • posocznica,
  • ropień w miejscu wstrzyknięcia (bakteryjny/jałowy).

15 dni od szczepienia:

  • drgawki, włącznie z drgawkami gorączkowymi (6-12 dni w przypadku odry/MMR, 0-2 dni w przypadku DTP),
  • Encefalopatia (6-12 dni w przypadku odry/MMR, 0-2 dni w przypadku DTP).

3 miesiące od szczepienia:

  • ostre porażenie wiotkie (4-30 dni dla szczepionych OPV, 4-75 dni dla osób ze styczności),
  • zapalenie splotu barkowego (2-28 dni po szczepionce zawierającej anatoksynę tężcową),
  • trombocytopenia (15-35 dni po szczepieniu przeciwko odrze /MMR.

1-12 miesięcy od szczepienia BCG:

  • zapalenie węzłów chłonnych,
  • uogólnione zakażenia BCG,
  • zapalenie kości i szpiku kostnego.

Bez limitu czasowego:

Przypadki zgonów, hospitalizacji lub inne ciężkie albo niezwykłe zdarzenia, które przez służby medyczne są uważane za związane ze szczepieniem.

Najczęstsze objawy występujące w poważnych NOP w danych grupach wiekowych:

0-12 miesięcy 1 rok 1-18 lat >18 lat
gorączka gorączka gorączka gorączka
drgawki drgawki drgawki astenia
pobudzenie ruchowe drgawki gorączkowe wymioty parestezje
śmierć łóżeczkowa wysypka ból główy Guillain-Barre
bezdech stupor wysypka ból
stupor pobudzenie ruchowe astenia mialgia
hipotonia wymioty stupor ból stawów
sinica zapalenie ucha śr. somnelencja ból głowy
wymioty somnelencja dyspnea dyspnea
somnelencja bezdech hipokinezja miastenia

Najczęstsze objawy występujące w innych niż poważne NOP w danych grupach wiekowych:

0-12 miesięcy 1 rok 1-18 lat >18 lat
gorączka gorączka gorączka gorączka
pobudzenie ruchowe drgawki gózek podskórny gózek podskórny
uporczywy krzyk pobudzenie ruchowe wazodylatacja wazodylatacja
nienormalny płacz guzek podskórny obrzęk w miejscu iniekcji mialgia
guzek podskórny wysypka plam.-grud. pokrzywka ból w miejscu iniekcji
obrzęk w miejscu infekcji wazodylatacja wysypka obrzęk w miejscu infekcji
somnolencja drgawki świąd ból
wysypka obrzęk w miejscu iniekcji ból w miejscu iniekcji świąd
wymioty pokrzywka wymioty wysypka
hipotonia wysypka pęcherzykowa ból ból głowy

Niepożądane odczyny poszczepienne charakterystyczne dla poszczególnych szczepionek

NOP charakterystyczne dla DTP

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Epizod hipotensyjno-hiporeaktywny 0-24 godz. obniżenie napięcia mięśniowego;
całkowita lub częściowa utrata kontaktu z dzieckiem;
bladość;
płacz i krzyk o wysokim tonie nie dający się utulić przez 3 godziny lub dłużej
Encefalopatia 0-72 godz. zaburzenia pracy mózgu trwające co najmniej 24 godziny z wystąpieniem co najmniej dwóch z poniższych objawów: drgawki, zaburzenia świadomości, zmiany zachowania dziecka
Drgawki 0-72 godz. uogólnione drgawki kloniczno-toniczne z towarzyszącą gorączką lub bez, występujące u dziecka, u którego wcześniej nie stwierdzono drgawek
Anafilaksja 0-1 godz. ostra reakcja uczuleniowa w postaci duszności lub pokrzywki z możliwością wystąpienia obrzęku Quinckego, a nawet wstrząsu

NOP charakterystyczne dla T/DT/dT/DTP

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Zapalenie splotu barkowego 2-28 dni bolesność barku i ramienia z przejściowym niedowładem kończyny górnej
Anafilaksja 0-1 godz. ostra reakcja uczuleniowa w postaci duszności lub pokrzywki z możliwością wystąpienia obrzęku Quinckego, a nawet wstrząsu

NOP charakterystyczne dla Świnka/MMR

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Aseptyczne zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych oraz mózgu 3 dni do 2 tyg. objawy oponowe,
zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowym,
w zapaleniu mózgu wystepują zaburzenia świadomości

NOP charakterystyczne dla Odra/MMR/MR

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Drgawki gorączkowe 6-12 dni uogólnione drgawki kloniczno-toniczne z towarzyszącą gorączką lub bez, występujące u dziecka, u którego wcześniej nie stwierdzono drgawek
Trombocytopenia 15-35 dni obniżenie poziomu płytek we krwi obwodowej poniżej 150000/mm3
Encefalopatia 0-72 godz. zaburzenia pracy mózgu trwające co najmniej 24 godziny, z wystapieniem co najmniej dwóch z poniższych objawów: drgawki, zaburzenia świadomości, zmiany zachowania dziecka
Anafilaksja 0-1 godz. ostra reakcja uczuleniowa w postaci duszności lub pokrzywki, z możliwością wystąpienia obrzęku Quinckego, a nawet wstrząsu
Ostra reakcja alergiczna 0-2 godz. ostra reakcja uczuleniowa w postaci duszności, pokrzywki
Poronny zespół 5-14 dzień odropodobny przypomina odrę o łagodnych objawach

NOP charakterystyczne dla MMR

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Zespół różyczkopodobny 14-16 dzień przypomina różyczkę o łagodniejszych objawach

NOP charakterystyczne dla OPV

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Polio poszczepienne - VAPP 4 do 30 dni asymetryczne porażenie wiotkie, wywołane przez zmutowany szczep wirusa szczepionkowego
Aseptyczne zapalenie opon do 4 tygodni objawy oponowe,
zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowym

NOP charakterystyczne dla WZW typu B

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Anafilaksja 0-1 godz ostra reakcja uczuleniowa w postaci duszności lub pokrzywki z możliwością wystapienia obrzęku Quinckego, a nawet wstrząsu

NOP charakterystyczne dla BCG

Odczyn Czas Wystąpienia Objawy, częstość występowania
Ropne zapalenie węzłów chłonnych 2-6 miesięcy twarde lub miękkie węzły chłonne o rozmiarach 1,5 x 3 cm z przetoką lub bez
Zapalenie kości i szpiku kostnego 1-12 miesięcy proces zapalny kości i szpiku kostnego występuje po szczepieniu BCG, tylko wyjątkowo u osób bez obniżonej odporności
Rozsiane zakażenie BCG 1-12 miesięcy stanowi poważne powikłanie u osób z obniżoną odpornością, u których szczepienie BCG jest przeciwwskazane

Świadectwa rodziców